της Ρέχα Κατερίνας, Η ΥΔΡΟΚΙΝΗΣΗ ΣΤΟ ΛΙΒΑΔΙ ΕΛΑΣΣΟΝΑΣ.

 




 

                

                              Ρέχα Κατερίνα, Οι νερόμυλοι στο Λιβάδι Ελασσόνας.


                                                   EΙΣΑΓΩΓΗ

 Η TIMS (The International Molinological Society – www.molinology.org) είναι η μοναδική διεθνής οργάνωση που ασχολείται με τη μελέτη των μύλων.

Το αντικείμενo της Ελληνικής Ομάδας της TIMS  https://hellenicmills.gr/) είναι οι χειρόμυλοι, ανθρωπόμυλοι, ζωόμυλοι, νερόμυλοι και ανεμόμυλοι που λειτούργησαν στον ελληνικό χώρο, αλλά και οι παρεμφερείς μηχανισμοί όπως λιοτρίβια, νεροτριβές, νεροπρίονα, μαντάνια κ.ά.

Επίσης στην προσπάθεια καταγραφής των σωζόμενων εγκαταστάσεων  oι θέσεις των μύλων καταγράφονται σε gps, με σκοπό την ένταξή τους στον παγκόσμιο χάρτη των μύλων 

Μέλος της TIMS είναι και το Ινστιτούτο των Ελληνικών Μύλων (Ι.τ.Ε.Μ.).

  Στο περιοδικό « Μυλολόγος, τεύχος 15,Φθινόπωρο 2025 » της  Ελληνικής Ομάδας  η φιλόλογος Ρέχα Κατερίνα δημοσίευσε την εργασία  «Η υδροκίνηση στο Λιβάδι Ελασσόνας» με σκοπό  την καταγραφή του δικτύου των μύλων του χωριού και την αποτύπωση της παρουσίας τους  στη συλλογική μνήμη της κοινότητας.Mπορείτε να διαβάσετε την εργασία ΕΔΏ



Κατερίνα Ρέχα, Φιλόλογος.

                                    Η ΥΔΡΟΚΙΝΗΣΗ ΣΤΟ ΛΙΒΑΔΙ ΕΛΑΣΣΟΝΑΣ

                          (Η φωτογράφιση των νερόμυλων έγινε από τον Ζήση Γκουτζαμάνη.)

 

 Α. Η ΙΔΡΥΣΗ ΤΟΥ ΟΙΚΙΣΜΟΥ

Το Λιβάδι  (Βλαχολίβαδο) είναι χτισμένο στο όρος Τίταρο, στη βόρειο-ανατολική άκρη του νομού Λάρισας. Δεν υπάρχουν γραπτές πηγές για την  ακριβή χρονολογία δημιουργίας του οικισμού. Υπήρξαν θεωρίες για κτίσιμό του το 1040 με βάση  επιγραφή  στο παρεκκλήσι του Αγίου Χαραλάμπους. Ωστόσο ο  εκδότης του Θεσσαλικού Ημερολογίου Σπανός Κώστας, που είδε  την επιγραφή συμπέρανε πως δεν αναγράφεται χρονολογία αλλά το όνομα ΣΙΜΟΣ.[1]

 

Η περιοχή κατακτήθηκε από τους Οθωμανούς το 1423.

Ο Ελ. Γκούμας πιστεύει πως ο  οικισμός ιδρύθηκε από φυγάδες χαμηλότερων οικι -σμών (όπως Τριαντάφυλλο κοντά στον Άγιο Μόδεστο, Νεοχώρι κοντά στο μοναστήρι του Αγίου Αντωνίου) για λόγους ασφαλείας. Ακόμα αναφέρει πως στο δάσος πάνω από το Λιβάδι  υπήρχαν οικισμοί στη θέση Παλιοχώρι, Λιβαδοχώρι.

Σχετικά με τη χρονολογία ίδρυσης του οικισμού, αναφέρει πως στο νεκροταφείο  στον ναό της Αγίας Παρασκευής  υπήρχαν μαρμάρινοι σταυροί του 1550 και στο νεκροταφείο στον ναό του Αγίου Αθανασίου μαρμάρινοι σταυροί του 1550,1605,1737.[2]

 

 

Β. Ο ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΥΔΡΟΚΙΝΗΣΗ

 

 

 

1. 15ος-17ος αιώνας

 Πολύ σημαντικές   γενικότερα για την ιστορία της επαρχίας Ελασσόνας αλλά και για την υδροκίνηση είναι οι οθωμανικές απογραφές.

 Η πρώτη γραπτή αναφορά για το Λιβάδι γίνεται στα 1485, σε ένα οθωμανικό κατάστιχο (απογραφή), όπου αναφέρεται ως «έρημο». [3]

Επίσης το Λιβάδι και οι γύρω οικισμοί αναφέρονται στις οθωμανικές απογραφές του

1485, 1506, 1521, 1570. [4]

 Με βάση  αυτές , έχουμε τα παρακάτω ευρήματα για την υδροκίνηση στην ευρύτερη περιοχή του Λιβαδίου 

 

1506

ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ

ΜΑΤΙΑ

ΙΔΙΟΚΤΗΤΕΣ

ΦΟΡΟΣ

(ΑΣΠΡΑ)

ΛΙΒΑΔΙ

70

 

 

 

ΚΑΛΟΓΕΡΟΣ

400

 

 

 

 

ΜΑΡΟΥΛΙ

130

1

ΣΙΝΤΙΚΑΣ

15

ΝΕΟΧΩΡΙ

30

 

 

 

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ

350

1

1

ΜΑΡΙΑ ΜΑΝΟΥ

ΣΤΕΦΟΣ ΓΙΩΡΓΗ

15

15

1570

 

 

 

 

ΛΙΒΑΔΙ

1.100 (ΓΑΖΕΤΗΣ/ΚΑΥΑΡΙΝΑR)

3

 

Χ 15=

45

ΚΑΛΟΓΕΡΟΣ

400

 

 

 

ΜΑΡΟΥΛΙ 

80

2

 

20

ΝΕΟΧΩΡΙ

450

2

 

30

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ

200

2

 

30

 

(Αξίζει να σημειωθεί πως στο γειτονικό χωριό Δολίχη στις απογραφές του  1506 και του 1570 απογράφηκαν 12 πύλες με  φόρο 180 άσπρα και 11 πύλες με φόρο 165 άσπρα.[5])

 

 Σημείωση :  Όταν υπήρχε πολύ νερό ή σταθερή ροή νερού o μύλος μπορεί να είχε δύο ζεύγη μυλόπετρες (διόφθαλμος). Oι νερόμυλοι διέθεταν από 1-4 μάτια.

 Στα τέλη του 15ου αιώνα ο φόρος  για τον νερόμυλο καταβάλλεται σε είδος. Από τα μέσα του 16ου αιώνα καταβάλλεται και σε χρήμα, 30 για νερόμυλο (karac). Αν δουλεύουν για 6 μήνες 15 άσπρα και 10 άσπρα για 4 μήνες. [6]

 

 2. 18ος-20ος αιώνας

Δυστυχώς, επειδή οι Γερμανοί έκαψαν  δύο φορές το χωριό  αλλά και επειδή οι νερόμυλοι ήταν κάτι συνηθισμένο για την εποχή τους και οι περιηγητές δεν αναφέρονταν συνήθως σε αυτούς, διαθέτουμε ελάχιστες γραπτές πηγές ( ταξιδιωτικές εντυπώσεις, συμβόλαια, διαθήκες) και η έρευνα στηρίχτηκε κυρίως σε προφορικές μαρτυρίες και την επιτόπια έρευνα.

 Γενικά ο 18ος αιώνας είναι αιώνας οικοδομικής ανάπτυξης. Με πρωτοστάτη την εκκλησία κτίζονται  και ανακαινίζονται στην επαρχία Ελασσόνας μοναστήρια, εκκλησίες, γέφυρες και μύλοι. [7]

Στο Λιβάδι αναφέρεται  από τη δεκαετία του 1760 η ανακαίνιση των υπαρχόντων ναών και μονών. [8]

  Επίσης κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του στο  Λιβάδι ο περιηγητής Gustav Weigand  γράφει «…Σε μερικές θέσεις κάτω από τα ερείπια των σπιτιών, μεταξύ άλλων, είδα επίσης και ερείπια ενός νερόμυλου).[9]

Το δίκτυο των νερόμυλων του Λιβαδίου, που θα παρουσιάσουμε αναλυτικά παρακάτω, αναπτύχθηκε από τα μέσα περίπου  του 19ου  μέχρι και τη δεκαετία του 1950.

Με βάση στατιστικά στοιχεία της Υπηρεσίας Περιφερειακής Ανάπτυξης του Υπουργείου Συντονισμού το 1930 στο Λιβάδι  δραστηριοποιούνται 7 μυλωθροί.[10]

              

Γ. ΤΟ ΔΙΚΤΥΟ ΤΩΝ ΝΕΡΟΜΥΛΩΝ ΣΤΟ ΛΙΒΑΔΙ

 

 Το Λιβάδι είναι κτισμένο στο Τιτάριο όρος. Από αυτό πηγάζει ο Τιταρήσιος ποταμός  με πολλά  παράλληλα ρέματα. Οι νερόμυλοι του χωριού αναπτύσσονται  στη σειρά  σε δύο ρέματα (« Μ-βάλι» στα βλάχικα) ανατολικά και δυτικά του οικισμού, στο Μαρούλι και στο Στούπου (Μ-βάλι λα Μαρούλι, Μ-βάλι λα Στούπου).Το νερό  κινούσε διαδοχικά τους μύλους, που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες του Λιβαδίου αλλά και γειτονικών χωριών.

 Σύμφωνα με τον Φουρκιώτη Χρήστο,

 οι πιο παλιοί μύλοι ήταν του  Μεζίλη και του Τιτιρέτσιου- Καπρίνη. (Ενδεικτικά αναφέρουμε πως η Μαρία, εγγονή του μυλωνά  Γιαννούλη Τιτιρέτσιου, γεννήθηκε το 1912).Επίσης  ανέφερε πως οι πιο πολλοί μυλωνάδες  του χωριού έμαθαν την τέχνη του μυλωνά από τον Αναστάσιο Τιτιρέτσιο (Τατανούλη).

 

Ι.ΟΙ ΝΕΡΟΜΥΛΟΙ ΣΤΟ ΡΕΜΑ ΜΑΡΟΥΛΙ

 Οι  λιθόκτιστοι ισόγειοι μύλοι  σε αυτό το ρέμα έχουν τετράγωνο σχήμα,  τετράρριχτη σκεπή με σχιστόλιθους και μικρό ζουργιό (ο θόλος της φτερωτής). Οι πελάτες των μύλων χρησιμοποιούσαν τον δρόμο που οδηγούσε από τον Άγιο Γεώργιο στον μπαξέ του Νάκα και  στο  ρέμα με τους μύλους.

 

(Η παρουσίαση των μύλων γίνεται με βάση τη διάταξη τους. )

1. ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ ΓΚΟΥΤΖΑΜΑΝΗ  Αγοράστηκε από την εκκλησία των Αγίων Αναργύρων το 1922 από τον Γκουτζαμάνη Θεόδωρο, πατέρα του Βαγγέλη Γκουτζαμάνη. Πριν το είχαν δύο αδέρφια ο Ντίνας και ο Ζιώγας Γκουτζαμάνης .   (βλπ. και  ΙΙ. ΡΕΜΑ ΣΤΟΥΠΟΥ, 6.Μύλος Γκουτζαμάνη)

Το εκμεταλλεύονταν εκ περιτροπής και κάθε Αϊ-Δημήτρη άλλαζαν. Ήταν βακουφικό και το αγόρασαν, όταν έφυγαν οι Τούρκοι, από την ενορία των Αγίων Αναργύρων. Επίτροπος ήταν ο Χαλκίδης. Το συμβόλαιο κάηκε επί γερμανικής κατοχής.

Δούλευε με Λιβαδιώτες μέχρι τα τέλη Μαΐου, αφού μάζευε πολύ νερό από τους Αγίους Αναργύρους πάνω από τη βρύση στο Χοροστάσι και την Γκιουλιβράγκα (εκεί που είχε ο γιατρός ο Νίτσης το κτήμα με τα δέντρα).

Άλεθε 500 οκάδες το 24ωρο, έπαιρνε κέρδος 4% (περίπου 20 οκάδες κέρδος ).Τη μυλόπετρα την πελέκησε με πέτρες από το ποτάμι ο πατέρας του Γιάγκου Μεταξιώτη. Ο μυλωνάς είχε ένα σφυράκι για να χτυπά την μυλόπετρα, όταν γινόταν λεία, για να γίνεται τραχιά η επιφάνεια και να αλέθονται τα δημητριακά.

 (Μαρτυρία μυλωνά Γκουτζαμάνη Βαγγέλη)

                                                        

 

Το ζουργιό

   


Ο μυλωνάς Βαγγέλης Γκουτζαμάνης στον χώρο του μύλου

2. ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ  ΚΑΠΡΙΝΗ

(βλπ. αρχικά παρακάτω 5. ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ ΤΙΤΙΡΕΤΣΙΟΥ-ΤΑΤΑΝΟΥΛΗ )

 Τον μύλο τον έφτιαξε  ο Ηλίας Καπρίνης  πριν από τη γερμανική κατοχή, μετά τον μύλο του Βαγγέλη Γκουτζαμάνη. Ο μύλος ήταν τετράγωνο, πετρόκτιστο, μονόχωρο κτίσμα. Η στέγη ήταν τετράρριχτη, με σχιστόλιθο της περιοχής. Στο μπροστινό τμήμα υπήρχε το ζουργιό και ένα τετράγωνο παράθυρο. Στην αριστερή πλευρά υπήρχε η είσοδος με ξύλινη πόρτα. 

 Κατά τον εμφύλιο πόλεμο  μέλη της οργάνωσης Μονάδες Ασφαλείας Υπαίθρου εγκλώβισαν στον μύλο τους αντάρτες Κομπότη από το Λιβάδι και τον Καφτεράνη από τα Σέρβια Κοζάνης και τους σκότωσαν. Τα κεφάλια τους τα μετέφεραν στο Λιβάδι και τα κρέμασαν στον πλάτανο της πλατείας. Το θέαμα ήταν τόσο αποτρόπαιο που ο διοικητής της στρατιωτικής μονάδας ,η οποία βρισκόταν στο χωριό, διέταξε να τα απομακρύνουν άμεσα και να δείξουν σεβασμό στους νεκρούς. 

 


                                     


                                     

Οι μυλόπετρες



                                    

3. ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ ΜΠΑΝΑΣΑ- ΓΚΑΝΟΥΛΑ

Ο μύλος ονομάζεται έτσι επειδή η θείτσα Τίνου (Κατερίνα) παντρεύτηκε δύο φορές. Πρώτα τον Μπανάσα και μετά τον Δαμαλή Ιωάννη (Γκανούλα).Ήταν αδελφή του Αχιλλέα  Αδάμου Φουρκιώτη και συμπεθέρα του μυλωνά Καπρίνη Ηλία.( Μαρτυρία Φουρκιώτη Χρήστου)

 Με βάση τη μαρτυρία του Γεράση Χριστόφορου (γεν.1942), που ως μικρό παιδί πήγαινε στον μύλο να αλέσει το σιτάρι της οικογένειας του, ο νερόμυλος πρέπει να λειτουργούσε τουλάχιστον μέχρι το 1950-1955.

Γεράσης Χριστόφορος

 

Ο ίδιος ανέφερε και την παρακάτω ιστορία:

"Οι πελάτες περίμεναν έξω από τον μύλο μέχρι να έρθει η σειρά τους.Τα γιλέκα τα κρεμούσαν σε μια κρεμάστρα έξω από τον μύλο, για να μη λερωθούν από το αλεύρι. Για να περάσει η ώρα στον μύλο οι μεγάλοι έκαναν διάφορες πλάκες μεταξύ τους. Όταν ήταν η σειρά κάποιου να μπει στον μύλο να πάρει το αλεύρι του, έπαιρνε  επίτηδες ξένο γιλέκο για να το λερώσει με αλεύρι. Αν το «θύμα» διαμαρτυρόταν όταν έβλεπε το αλευρωμένο γιλέκο του, άρχιζαν τα πειράγματα για τον ανδρισμό του.( «- Τσού φρί-κ-  ντι  μ-γκιάρι τα ;» - Φοβάσαι τη γυναίκα σου;)

 

Η καλύβα και ο υδατόπυργος

                                      

 Ο μύλος από ψηλά

 

Η μπροστινή πλευρά του μύλου                                         

                                     

Η μπροστινή εξωτερική πλευρά με το ζουριό

                                      

Δεξαμενή
4. ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ ΚΩΣΤΑ ΠΑΤΕΡΑ

Εκτός από τον μύλο λειτουργούσε και μαντάνι για την επεξεργασία μάλλινων.[11]

                                  

 

Ζουριό

 

5. ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ  ΝΙΚΟΥ ΚΟΜΠΟΛΗ 

Νερόμυλος  που λειτουργούσε μέχρι το 1950 περίπου και είχε πολύ νερό. Τα παιδιά από τα γύρω κτήματα πήγαιναν  συνεχώς  στον μύλο, επειδή οι μεγάλοι τους έλεγαν πως  τα μωρά  γεννιούνται από το καρούτι.(Δερβένη Λουκία, γεν.1941)

 Ο Κομπολής  επίσης έκανε  προσπάθεια το 1928 για  δημιουργία ανεμόμυλου  αλλά δεν μπορούσε να το σταματήσει και καταστράφηκε. [12]

 



6. ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ  ΤΙΤΙΡΕΤΣΙΟΥ (ΤΑΤΑΝΟΥΛΗ)

(βλπ και 2. ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ  ΚΑΠΡΙΝΗ )

Ευχαριστώ πολύ τον Φουρκιώτη Χρήστο (γεν.1950), γιο της Μαρίας Καπρίνη και του Αχιλλέα Αδάμου Φουρκιώτη, για τα έγγραφα και τις πληροφορίες που μου έδωσε σχετικά με την ιστορία των δύο νερόμυλων της οικογένειάς του .  

 

Φωτο1.  Ο Φουρκιώτης Χρήστος, νεαρός μάστορας το 1967, κατά τις εργασίες ανοικοδόμησης του πατρικού σπιτιού.

 

Ο νερόμυλος ήταν κτισμένος στη θέση Γκουρτσίτσια στο Μαρούλι, κάτω από τον σημερινό αμαξιτό δρόμο. Ανήκε στον Τιτιρέτσιο  Γιαννούλη - Νούλη (από το όνομα του οποίου προήλθε και το παρωνύμιο Τατανούλης: πατέρας Νούλης) και τον μεταβίβασε στα παιδιά του Γεώργιο και Αναστάσιο.

 Ήταν μεγάλος μύλος και εξυπηρετούσε το Λιβάδι αλλά και τα γειτονικά χωριά Δολίχη (Ντούχλιστα), Καλλιθέα (Σάντοβο), Σαραντάπορο (Γκλίγκοβο).

Ο μύλος είχε σχήμα τετράγωνο, σκεπή τετράρριχτη με σχιστόλιθους και μεγάλο ζουργιό (ο θόλος της φτερωτής). Δίπλα στον νερόμυλο υπήρχε σπιτάκι (κ-τίτσου) με τζάκι (τσ-τ-νάρου) για την οικογένεια. Το κτήμα είχε περιβόλι (μπαξέ), αλώνι και πολλά οπωροφόρα δέντρα. Δίπλα από τον νερόμυλο δεν υπήρχε αχούρι.

Με βάση το παρακακάτω έγγραφο1 (Ομόλογον), πληροφορούμαστε πως ο  Νούλης είχε ήδη αποβιώσει το1906  και η χήρα δανείστηκε από τον γιο της 10 οθωμανικές λίρες.

''Ομόλογον διά λίρας οθωμανικάς 10

ήτοι δέκα λίρας οθωμανικάς χρεωστώ η υποφαινομένη Ίτσο σύζυγος Νούλη Τιτιρέτσιου (ή Καπρίνη) να πληρώσω εις τον υιόν μου Τάσιον ή εις διαταγήν αυτού, αι παρ' αυτού έλαβον δι' ανάγκας μου εκ διαλειμμάτων. Διά τας ανωτέρω λίρας υπόσχομαι να πληρώσω και νόμιμον τόκον εις το εξής διά τας υπερημερίας και εις ένδειξιν υποφαίνομαι.

Εν Λιβαδίω 10η Σεπτεμβρίου 1906

Εγώ η Ίτσο σύζυγος του  Μακαρίτου Νούλη Τιτιρέτσιου (ή Καπρίνη) μη ηξεύροντας να γράφω υπογράφομαι διά χειρός του ενορίτου.  ..Δημητρίου Οικονόμου. ..εγώ δε βάζω το σημείον του σταυρού..."


Έγγραφο 1

 

 Με βάση  το έγγραφο 2 (Εξοφλητικόν), πληροφορούμαστε πως μετά τον θάνατο του Γιαννούλη, ο Αναστάσιος (Τάσος) Τιτιρέτσιος εξαγόρασε, το 1908, τα δικαιώματα των αδελφών του στην πατρική κατοικία αξίας 30 οθωμανικών λιρών, αναλαμβάνοντας παράλληλα την υποχρέωση να γηροκομήσει την μητέρα τους και να αναλάβει τα έξοδα για τις τελετές μετά τον θάνατό της. 

« Εξοφλητικόν.

Δια του παρόντος εξοφλητικού εγγράφου ισχύοντος ωσί εγένετο επί δημοσίου γραφείου γίνεται δήλον, ότι οι υποφαινόμενοι αυτάδελφοι Γεώργιος Νούλη Τιτιρέτσιου, Άννα σύζυγος του μακαρίτου Τούλη Μπατζογιάννη, Θεοδώρα σύζυγος Νικολάου Μπόλη και Ελένη σύζυγος του Τούλη Αθ. Καρασούλη παρελάβομεν παρά του αυταδέλφου μας Τάσιου Νούλη Τιτιρέτσιου εις χρήμα το αναλογούν μερίδιο εκ της πατρικής μας περιουσίας, συνισταμένης εκ μιας οικίας κειμένης εις την συνοικίαν «Αγίου Κωνσταντίνου» και συνορευομένης από του ενός μεν μέρους με οικίαν του Γιαννούλη Μπασκαλή, από δε των τριών ετέρων μερών με δρόμον και εκτιμηθείσης αντί τριάκοντα (αρ.30) λιρών οθωμανικών.

Κηρύττοντας όθεν τον αυτάδελφόν μας Τάσιον τέλειον του λοιπού και ανενόχλητον ιδιοκτήτην της οικίας όλης, δηλούμεν ότι εξοφλήσαμε εντελώς και απαλλοτριούμεθα πάσης κληρονομικής απαιτήσεως χωρίς να δικαιώμεθα να ενοχλήσωμεν αυτόν εις το εξής εις το παραμικρόν. Οφείλει όμως ο εν λόγω αυτάδελφός μας Τάσιος να διατρέξη και να γηροκομή την γηραιάν μητέραν μας Ίτσου και μετά θάνατόν της να εκτελεί τα μνημόσυνα και λοιπά νόμιμα χριστιανικά καθήκοντα. δι’ ο δίδομεν αυτώ το παρόν υπογεγραμμένον παρ’ ημών των αυταδέλφων, ίνα χρησιμεύση διά τα τέλη της δικαιοσύνης.

Εν Λιβαδίω τη 8η Ιανουαρίου 1908 "

 

  

  Έγγραφο 2

 

Με βάση το έγγραφο 3,ο Τάσιος Τιτιρέτσιος, γνωστός στη συνέχεια με το επώνυμο Καπρίνης (που προήλθε από παρωνύμιο),  στις 30 Ιουνίου 1920 έλαβε «Άδεια ασκήσεως επιτηδεύματος» από την Κοινότητα του Λιβαδίου πληρώνοντας 5 δραχμές για την άδεια του επαγγέλματος του ''αλευρομυλωνά'' στη θέση Μαρούλι.

 

   

 Έγγραφο 3

 

Σύμφωνα με το έγγραφο 4 (Πωλητήριον ακινήτου), ο Αναστάσιος  Ιω. Καπρίνης (που αρχικά απέκτησε το παρωνύμιο και  αργότερα το επίθετο  Καπρίνης) αγόρασε το μερίδιο του Γεώργιου Ιω. Καπρίνη στον νερόμυλο το 1923 για 2.000 δραχμές.

 

Συγκεκριμένα στο έγγραφο αναφέρεται : «ενεφανίσθησαν αφ’ενός ο μεν Γεώργιος Ιωάννου Καπρίνης και αφ’ετέρου ο Αναστάσιος Ιωάννου Καπρίνης αμφότεροι μυλωθροί και κάποικοι Λιβαδίου….συνομολογήσαντες τα εξής: ότι ο πρώτος τούτων έχων εις την αποκλειστικήν αυτού κατοχή και κυριότητα το ήμισυ εξ ενός υδρομύλου λιθοκτίστου οικήματος εις θέσιν Μαρούλι της κτηματικής περιφερείας Λιβαδίου …μεταβιβάζει  αυτό….εις τον  Αναστάσιον Ιωάννου Καπρίνην…»

 

Έγγραφο 4

 

Ο μύλος το καλοκαίρι για δυο μήνες δε δούλευε, επειδή δεν υπήρχε  πολύ νερό. Για να συμπληρώσει το εισόδημά του,  ο Αναστάσιος ασχολήθηκε και με τη μελισσοκομία. Είχε πάρα πολλά μελίσσια και το μέλι το αποθήκευε σε μεγάλα βαρέλια. Η κυψέλη (κουάσα)  εκείνης της εποχής ήταν χειροποίητη. Την έφτιαχναν με ξύλα αγριόλευκας, σβουνιά αγελάδας και στάχτη.

Εκτός από τον μύλο  η οικογένεια είχε αμπέλια,  χωράφια και περιβόλια (μπαξέδες). Απασχολούσε στα κτήματα πολλούς εργάτες και  είχε οικονομική ευμάρεια. Χαρακτηριστικά  η γιαγιά του Χρήστου Φουρκιώτη τού έλεγε πως ο αδελφός του Αναστάσιου, ο Μήτρος φορούσε κοστούμι από κασμίρι.

Επίσης έδειχνε στον εγγονό της  ένα διακοσμητικό φίδι φτιαγμένο με χάντρες  που της το είχε χαρίσει μια Τουρκάλα από γειτονικό χωριό, όταν πήγε στον μύλο για να αλέσει τα δημητριακά της.(φωτο 2-4)

 

(φωτο 2-4)


Εκείνη την εποχή λυμαίνονταν την περιοχή ληστές. Οι άνθρωποι και ειδικά όσoι εργάζονταν στην ύπαιθρο  προσπαθούσαν να έχουν καλές σχέσεις  και με τους χωροφύλακες και με τους ληστές.  Μπορεί  κάποιος στο σπίτι να φιλοξενούσε τους χωροφύλακες και στον μύλο τους ληστές. Το ίδιο έκανε και ο Αναστάσιος και μάλιστα κάποιος ληστής του χάρισε ένα σπαθί για προστασία. (φωτο 5)

 

Φωτο 5

 

 Με βάση το έγγραφο 5,  ο Αναστάσιος Καπρίνης έχει αποβιώσει ήδη το 1925 και η χήρα του καλείται να πληρώσει φόρο κληρονομίας.

"Την Σταυρούλαν χήραν Αν.Καπρίνη και δι'εαυτής και την ανήλικον θυγατέρα Καπρίνην ειδοποιούμεν όπως διά την εκ κληρονομίας  του Αν. Καπρίνη περιελθούσαν ημιν περιουσίαν δύνασθε να εγχειρίσητε ημίν δήλωσιν...καταβάλλοντες και τον ανάλογον φόρον και τέλη...

Εν Ελασσώνι 30η Σεπτεμβρίου 1925"

 

Έγγραφο 5

 

Τα παιδιά του Αναστάσιου ήταν ο Ηλίας Καπρίνης και η Μαρία (γεν.1912,σύζυγος του Φουρκιώτη Αδάμου Αχιλλέα. (Η οικογένεια Φουρκιώτη είχε ένα κτήμα κοντά στη Βρύση του Αδάμου ).
 Σύμφωνα με το Έγγραφο 6-8 (Διαθήκη)ο 1929 ο Ηλίας Αναστ. Καπρίνης  κληρονόμησε τον νερόμυλο και μέρος του κτήματος  και η Μαρία το σπίτι και μέρος του κτήματος.

Συγκεκριμένα, ανάμεσα και σε άλλα περιουσιακά στοιχεία που κληρονομούν τα δύο αδέλφια στο έγγραφο αναφέρεται : « …ο Ηλίας Αναστασίου Καπρίνης  μυλωθρός και η Μαρίκα σύζυγος Αχιλλέα Φουρκιώτου,το γένος Αναστασίου Καπρίνη οικοδέσποινα κάτοικοι αμφότεροι Λιβαδίου…ότι τυγχάνοντες συγκύριοι και συγκάτοχοι  ακινήτου περιουσίας εις την κτηματικήν περιφέρειαν Λιβαδίου και περιελθούσης αυτής εκ κληρονομίας του κατά το έτος 1924,αποβιώσαντος πατρός των Αναστασίου Καπρίνη…αποφασίζουσι σήμερον να διανείμουσι οικειοθελώς…ήτοι ο Ηλίας Αναστασίου Καπρίνης λαμβάνει 1.ένα υδρόμυλον εις θέσιν Μαρούλι-Καραλίβανο…2.Το ήμισυ ενός μπαξέ συνεχομένου με τον μύλον, και ειδικώς το τμήμα το κείμενον άνω του μύλου…και η Μαρίκα σύζυγος Αχ.Φουρκιώτου λαμβάνει 1.μίαν οικίαν εν Λιβαδίω…ισόγειον εξ ενός δωματίου 2.το ήμισυ του μπαξέ και ειδικώς το κάτωθι του υδρομύλου…»

 

    

                                          

 

 Έγγραφο 6,7,8

 

 Ο Ηλίας δούλεψε τον μύλο αλλά αργότερα,  πριν από την Κατοχή  πήρε τα εργαλεία και τα μετέφερε στον μύλο που έχτισε πάνω από το Μαρούλι (μετά τον μύλο Γκουτζαμάνη).

Η οικογένεια, ωστόσο, συνέχισε να διατηρεί το περιβόλι στο Μαρούλι με τον μύλο πλέον ανενεργό. Είχε πολλά οπωροφόρα δέντρα: συκιές, ροδακινιές, γκορτσιές και δαμασκηνιές.(Μαρτυρία Φουρκιώτη Χρήστου, γιού της Μαρίας Καπρίνη και Αχιλλέα Αδάμου Φουρκιώτη)

 

Με βάση το έγγραφο 9 (Βεβαίωσις) το 1949 ο Αχιλλέας Φουρκιώτης  σύζυγος της Μαρίας, η οποία είχε κληρονομήσει μέρος του κτήματος, αγόρασε από την Καρυά έναν γάιδαρο για τις ανάγκες  μετακίνησης σε αυτό.

 Συγκεκριμένα στο έγγραφο αναφέρεται : « Ο πρόεδρος της Κοινότητος Κρανιάς…βεβαιώ ότι ο Ιωάννης Ευθ. Γκούθας κάτοικος της ημετέρας Κοινότητος είναι κάτοχος ενός όνου με τα κάτωθι χαρακτηριστικά :

1.όνος

2.το γένος άρρεν

3.χρώματος καστανού

4.ηλικίας ετών 6.

5.μετά σάγματος.

Η παρούσα χορηγείται αυτώ εις ένδειξιν κυριότητος.

 Εν Ελασσώνι τη 4η Σεπτ/ρίου 1949.» 

 

           

           Έγγραφο 9

 

Τα παιδιά της Μαρίας και του Αχιλλέα,όταν πήγαιναν στο περιβόλι  επισκέπτονταν συχνά τον διπλανό ενεργό μύλο του Κομπολή, για να ακούνε και να βλέπουν το νερό που έπεφτε με ορμή από το καρούτι στο ζουργιό αλλά και να δουν πώς γεννιούνται τα μωρά, επειδή  οι μεγάλοι τους έλεγαν πως τα μωρά βγαίνουν από το καρούτι.

( Μαρτυρία της Δερβένη -Φουρκιώτη Λουκία(γεν.1941),κόρης της Μαρίας Καπρίνη και Αχιλλέα Αδάμου Φουρκιώτη) Ο  Στη σημερινή εποχή ο μύλος  καλύφθηκε από τα νερά του ταμιευτήρα που δημιουργήθηκε στην περιοχή.

 

 

 φωτο 6. Μαρία Καπρίνη και Αχιλλέας Αδάμου Φουρκιώτης

 

 

Φωτο 7. Αναμνηστική φωτογράφιση της οικογένειας Καπρίνη με αφορμή  την αποδημία στην Αυστραλία του Τάσου Καπρίνη, γιού του μυλωνά Ηλία,δεκαετία 1960.Διακρίνεται πάνω στη μέση(με το μουστάκι) ο μυλωνάς Ηλίας, δίπλα η αδελφή του Μαρία και ο Τάσος (με τη γραβάτα)

 

 

ΙΙ. ΝΕΡΟΜΥΛΟΙ ΣΤΟ ΡΕΜΑ ΣΤΟΥ΄ΠΟΥ  

 

1. ΠΑΛΙΟΜΥΛΟΣ(ΠΑΛΙΟΥΜΟΥΑ΄ΡΑ) -ΚΟΖΑΝΙΤΗΣ

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Γκουτζαμάνη Λάζαρου του Ευαγγέλου (γεν.1946), έλεγαν ότι ήταν νερόμυλος βακουφικός και όταν ήταν παιδί ήδη υπήρχαν μόνο ερείπια.

 

Λάζαρος Γκουτζαμάνης.

 

2. ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ ΚΑΠΕΤΗ 

 

3. ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ ΡΕΧΑ ( Ο μύλος του παππού μου).   (Μαρτυρία Ρέχα Γιάννη)

 

 Ο Κωνσταντίνος Ρέχας  αγόρασε  για 11.000 δραχμές τον μύλο στις 11/9/ 1925 από τον Γιώργο Μόκα, όμως πέθανε τον Αϊ -Δημήτρη και τον ανέλαβαν τα παιδιά του Νίκος 18 χρονών και Γιάννης 13 χρονών. Τους έμαθε τη δουλειά ο Λάζος του Σπύρου. Φορούσαν στο χέρι δερμάτινα περιβραχιόνια  για να αντέχουν το βάρος.

Αγόρασαν  μυλόπετρες από τη Θεσσαλονίκη. (Η  μυλόπετρα έχει χαραγμένη  τη χρονολογία 1925). Επίσης ο άντρας της αδελφής τους Λένκως, ο μπαρμπα-Γιάγκος ο Μεταξιώτης (που έχτισε το καμπαναριό στους Αγίους Αναργύρους και σκοτώθηκε κατά την πτώση του από αυτό )κατασκεύασε μια μυλόπετρα με πέντε πέτρες από το ποτάμι που τις ένωσε με κονίαμα, την  όχνα  και την κασόνα.

Δίπλα στον μύλο υπήρχε αχούρι με σκεπή. Επίσης στα αδέλφια ανήκε ένα χωράφι και ένα αλώνι που το χρησιμοποιούσαν για τις δικές τους  ανάγκες.

(Είχαν και κότες αλλά ένας γείτονας τους έκλεψε 12). Λειτούργησε μέχρι το 1945 και πούλησαν το συγκρότημα στον Βασίλη Σούρδη.

 

Το αλώνι

 

 Ο μύλος ήταν βακουφικός  «ιαρά μπουκουφικιάσκα» και  υπήρχαν  προλήψεις πως όποιος παίρνει βακουφική ιδιοκτησία θα τον βρει συμφορά. («ου λό Μόκα μουρί, ου λό Ρέχα μουρί» -το πήρε ο Μόκας πέθανε, το πήρε ο Ρέχας πέθανε)

Πλήρωναν 120 δραχμές φόρο στην κοινότητα Ο φοροεισπράκτορας, ο Μπίκιας έμενε στην Ελασσόνα και ανέβαινε κάθε Κυριακή  για να μαζέψει τους φόρους στο παζάρι. Ο Νίκος  και ο Γιάννης, όταν δεν είχαν να πληρώσουν, κρυβόντουσαν για να μην τους βρει.

Πελάτες ήταν Λιβαδιώτες αλλά και από το Σαραντάπορο (Γκλίγκοβο). Είχαν τρία γαϊδούρια, έπαιρναν το σιτάρι από το Γκλίγκοβο (50 κιλά το γομάρι) και έβγαζαν 6 κιλά κέρδος το καθένα. Έκαναν 4,5 ώρες διαδρομή. Στην Κατοχή ο Νίκος συνέχισε  με κίνδυνο της ζωής του να πηγαίνει ακόμα κι όταν το Σαραντάπορο ήταν «νεκρή ζώνη» και απαγορευόταν κάθε δραστηριότητα. Γερμανοί δεν πέρασαν ποτέ από τον μύλο. Αν  οι πελάτες  πήγαιναν στον μύλο τα δημητριακά,  έπαιρναν δύο δεκάρες το κιλό. Επίσης κρατούσαν τον «αθέρα» που ήταν το πιο λεπτό αλεύρι  και έφτιαχναν το «κουλουτσίκου». Άλεθαν σιτάρι, καλαμπόκι, βρίζα( σίκαλη).

Δουλειά είχαν κυρίως τον Θεριστή( Ιούνιος) και των Αλωνάρη ( Ιούλιος) μήνα. Όλη τη νύχτα άλεθε 150 έως 200 κιλά. Τα δύο αδέρφια κοιμούνταν εκεί. Μάλιστα είχαν και ένα σκυλάκι που το έβαζαν να κοιμάται σε μια εσοχή του τοίχου. Η ημερήσια παραγωγή ήταν 250-300 κιλά την ημέρα. (Όταν ήρθε μετά τον εμφύλιο  ο Πολύδωρας με την πετρελαιοκίνητη  μηχανή έβγαζε 800 έως 1000 κιλά).

 

 

Οι παππούδες μου, Γιάννης και η Ελένη Ρέχα

 

Τα δύο αδέλφια(από αριστερά )Γιάννης και Νίκος Ρέχας στον γάμο των γονιών μου.(Δεκαετία 1970)

 

 

 

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΜΥΛΟΥ

Υπήρχε καλντερίμι που συνέδεε τον μύλο με τις αγροικίες της ευρύτερης περιοχής του Άγιου Μόδεστου.

 


και νεραύλακο που κατέληγε στον πύργο.

 

 


Ο μύλος ήταν ένα πετρόκτιστο κτίσμα (6,50 Χ6,50 μέτρα), κατασκευασμένος με πέτρες της περιοχής και κονίαμα με λάσπη. Στις γωνίες οι πέτρες (αγκωνάρια) ήταν μεγαλύτερες και πιο επιμελημένες. Η τοιχοποιία  συμπληρωνόταν με ξυλοδεσιές.

 Ακόμα, για να επιτύχουν  τη σωστή τοποθέτηση του καρουτιού,  αρχικά στο πίσω μέρος της κατασκευής του μύλου άφησαν ορθογώνιο άνοιγμα, έβαλαν το καρούτι και  συμπλήρωσαν μετά με πέτρες.

 

 

Η στέγη είναι  τετράρριχτη με σχιστόλιθους. Δεν υπήρχε ταβάνι και εσωτερικά στηριζόταν με μεγάλους κορμούς δέντρων  (γκρεντιές).

 



 

 ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ

 

α. Στη δεξιά πλευρά  εξωτερικά υπήρχε  στάβλος (αχούρι )

 

 

β. Στην αριστερή πλευρά υπήρχε η ξύλινη πόρτα με μεγάλα καρφιά,  μεταλλικό κρίκο και ενίσχυση με σανίδες.  Σε αγκωνάρι της εισόδου ήταν χαραγμένη η επιγραφή ΝΡ ΙΚΡ 18.9.1925 ΡΚ(τα αρχικά  των παιδιών, του πατέρα καθώς και η ημερομηνία αγοράς του μύλου).

 

                                     

                                 

                                                  
                                                   

 

γ. Στην μπροστινή πλευρά υπήρχε ένα μικρό παράθυρο με ξύλινο παντζούρι και από κάτω το ζουργιό με την ξύλινη φτερωτή.

 

Το ζουργιό (το έκλεισαν μεταγενέστερα)
                                           
                                       

Το παράθυρο

                       

δ. Στην πίσω πλευρά υπήρχε ο υδατόπυργος.

 



   ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ

α. Στη δεξιά πλευρά  στη μέση είναι το πέτρινο τζάκι και εκατέρωθεν ξύλινα ντουλαπάκια.
              

 

                                      

                                        

Η καμινάδα

                                          






β. Στην αριστερή πλευρά η πόρτα, η οποία ασφάλιζε εσωτερικά με ισχυρή ξύλινη αμπάρα.

 

γ, Στην μπροστινή πλευρά υπήρχαν εσοχές (μάλιστα σε μία υπήρχε ακόμα το άχυρο στο οποίο τα δύο αδέλφια έβαζαν το σκυλάκι τους, για να κοιμηθεί.)

 

 

 

δ. Στην πίσω πλευρά είναι ο αλεστικός μηχανισμός (όχνα, κασόνα,μυλόπετρες). Οι μυλόπετρες είχαν διάμετρο ένα μέτρο. 

 

 

         


                                          

 

 Το νερό έπεφτε στο ζουργιό και κινούσε την φτερωτή.

                       

 

 

                     

 

 

Επίσης δίπλα στον αλεστικό μηχανισμό  υπήρχε ένα ακόμα ζευγάρι μυλόπετρες.

 

 

 

Στο εσωτερικό του μύλου βρέθηκαν εξαρτήματα και εργαλεία για τη λειτουργία του μύλου αλλά και για τις αγροτικές εργασίες του κτήματος

 

Διακρίνεται δερμάτινο περικάρπιο  (ο παππούς μου μού  έλεγε πως τα φορούσε για προστασία του χεριού από το βάρος).

 

 

 

 

 

Ο μύλος σωζόταν ακέραιος μέχρι το 2000. Δυστυχώς η σκεπή κατέρρευσε και

σήμερα (2025) βρίσκεται σε ερειπιώδη κατάσταση.

                          

Το ρέμα σήμερα.

 

 

 

 

 

 

 

 

Ο υδατόπυργος

 

 

Εξωτερική μπροστινή πλευρά.

 

Είσοδος

 



 

                                         

Εσωτερική μπροστινή πλευρά.

 

 

                                                       

Η είσοδος (εσωτερικά)

 

 

 

 Πίσω πλευρά εσωτερικά. Καρούτι και μυλόπετρες

 

                               

 

 

4. ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ  ΣΤΕΡΝΑΚΑ (ΠΙ΄ΤΣΟΥ)

 

Ήταν ιδιοκτησία του Στερνάκα Γεωργίου και του αδελφού του. Το κτίσμα είναι ορθογώνιο παραλληλόγραμμο και έχει μεγάλο ζουργιό.

                                      

 

 

Το ζουργιό

 

 

 

 

 

Η καλύβα

 

5.ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ ΜΟ΄ΚΑ (ΤΑΣΙΟΥΛΑ)

Σύμφωνα με τον Φουρκιώτη Χρήστο, ο Τασιούλας  έμαθε την τέχνη του μυλωνά από τον πρόγονό του Αναστάσιο Τιτιρέτσιο. Το κτίσμα είναι ορθογώνιο παραλληλόγραμμο και έχει μεγάλο ζουργιό.

                           

 

                                       

 

 

6.ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ ΓΚΟΥΤΖΑΜΑΝΗ ΓΙΩΡΓΟΥ(ΖΙΩΓΑΣ)

(βλπ. και Ρέμα Μαρούλι-Μύλος Γκουτζαμάνη)

 Ο ιδιοκτήτης του μύλου, Γκουτζαμάνης Γιώργος (Ζιώγας) Φωτο 1 είχε 6 παιδιά.

Τον Γιάγκο, τη Φανίτσα, τη Χαρίκλεια που ήταν αρραβωνιασμένη και πέθανε πολύ νέα μάλλον από φυματίωση, τον Τάκη, τον Νίκο που σκοτώθηκε από κεραυνό στα 18 και   τον Σάκη.

Ο Ζιώγας πέθανε στον μύλο. Πήγε να κλείσει το νερό και τον βρήκε ο Γιώργος Παμπέρης νεκρό  στο νεραύλακο. Τον μύλο τον κληρονόμησε ο Σάκης Γκουτζαμάνης.

Ο μύλος πρέπει να υπήρχε γύρω στα 1860 (Ο Γιώργος  Γκουτζαμάνης, που γεννήθηκε το 1918, είχε πατέρα τον Γιάγκο και παππού τον Ζιώγα ). 

                      (Μαρτυρία Γκουτζαμάνη Ζήση)

 

 

 

 

Φωτο 1 ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΤΣΑΧΑΛΙΝΑ,  ΓΚΟΥΤΖΑΜΑΝΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ (ΖΙΩΓΑΣ)

 

 

 

 

 

 

 

 

Υδατόπυργος, ορθογώνιο κτίσμα μύλου

 

 

      Υδατόπυργος

                               

 

 

 

Εξωτερικό μπροστινό μέρος με ζουργιό

 

                                     

Πίσω εσωτερικό μέρος, η  κεκλιμένη βάση για το καρούτι

                                     

 

                                     

 

Εσωτερικό του αριστερού τοίχου με τζάκι. Δεξιά η βάση για το καρούτι και μπροστά ο θόλος για τη φτερωτή.

 

 

 

 

 

 

Το ζουργιό.

 


Φούρνος.

 

 

7.ΝΕΡΟΜΥΛΟΣ ΜΕΖΙΛΗ ΛΕΥΤΕΡΗ.

Ενεργός από το 1900 μέχρι το 1940.[13]

Ο Γιάννης Μεζίλης ψάρευε ψάρια στο ρέμα και τα μαγείρευε με δική του συνταγή. Τα έβραζε με νερό, αλεύρι(φαρνάρσα) και δαμάσκηνα, χωρίς λάδι. [14]

 

 

 Υδατόπυργος και ερείπια του μύλου.

 

 

 

Κτιστό αυλάκι που οδηγεί στον μύλο

 

 

 

 ...και ένα σκιάχτρο!

      

ΙΙΙ.ΜΥΛΟΙ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΧΩΡΙΟ.

 

«…Το 1935 έρχεται στο Λιβάδι ο πρώτος πετρελαιοκίνητος μύλος. Τον έφερε ο Τζώρτζης Χατζηγωγίδης και τον έστησε στο οικόπεδο του Γκριζόπουλου. (Εκεί που είναι σήμερα το ζαχαροπλαστείο του Φακαλή).  Ήταν πολύπλοκος μύλος και για να τον βάζει μπροστά καλούσε δεκάδες άνδρες κάθε πρωί! Ο Τζώρτζης  Χατζηγωγίδης είναι εκείνος που έπεσε με το αμάξι στη στροφή του Τζώρτζια (Από αυτόν άλλωστε ονομάστηκε έτσι η στροφή αυτή). Ο μύλος αυτός δεν πρόκοψε

Λίγο πριν από το 1940 αγοράζει τα μηχανήματα του Χατζηγωγίδη ένας δραστήριος Λιβαδιώτης,  ο Πολύδωρος Πούλιος, τα εκσυγχρονίζει και μαζί με άλλα σύγχρονα υλικά θα δημιουργήσει έναν περίφημο μύλο που θα επιζήσει και εξυπηρετήσει άριστα τους Λιβαδιώτες για μια εικοσαετία περίπου. Τον μύλο αυτό θα τον αγοράσει αργότερα ο Θεόφιλος Χατζημιχάλης και σήμερα ανήκει στον Βαγγέλη Μπαζούκη»[15]

 

 

Δ.ΤΡΟΠΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΝΕΡΟΜΥΛΟΥ

 Ο νερόμυλος είναι ο κατεξοχήν τύπος μύλου που συναντάμε στη Θεσσαλία. Αναφέρεται και η ύπαρξη ανεμόμυλων (Αμπελάκια, Κοκκινοπλός, Λιβάδι) αλλά με βραχύχρονη λειτουργία [16]

 

 α. ΥΔΡΟΛΟΓΙΚΗ ΥΠΟΔΟΜΗ

1 Δέση που χωρίζει το νερό από το ρέμα και το οδηγεί στο

2 Αυλάκι ή κανάλι που οδηγεί το νερό από το ποτάμι ψηλά στον

3 Πύργος .

4 Επίσης μπορεί να υπήρχε και στέρνα για αποθήκευση νερού.

 

 β. ΚΙΝΗΤΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ

5 Καρούτα ο κύλινδρος από όπου έπεφτε το νερό με ορμή στη φτερωτή

6 Φτερωτίου  χελιδόνα, φτερωτή ( ξύλινη στο Λιβάδι), η οποία κινεί τη μυλόπετρα

7 Ζουργιό  ή πύλη η θολωτή κατασκευή στην οποία βρίσκεται η φτερωτή και  από εκεί  χύνεται το νερό που διοχετεύεται με την καρούτα.

 

γ. ΑΛΕΣΤΙΚΟΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ

8 Ζόρνα μυλόπετρα. Δύο μυλόπετρες αλέθουν τα δημητριακά. Η κάτω είναι σταθερή και η πάνω κινείται με τη βοήθεια της φτερωτής.

9  Όχνα, Η ξύλινη κωνική κατασκευή  από όπου πέφτουν τα δημητριακά στο στόμιο της μυλόπετρας. Πολλές φορές φορές ο μυλωνάς έβαζε πέτρες (ή και πέταλα[17]) πάνω στην όχνα και κοιμόταν. Όταν οι πέτρες έφταναν στη ζόρνα έκαναν τρομακτικό θόρυβο και ο μυλωνάς ξυπνούσε.[18]

 10 Κασόνα, κόσου το  ξύλινο καφάσι που πέφτει το αλεύρι.

Ο μυλωνάς παρέδιδε το αλεύρι και τα υπολείμματα σπασμένου σιταριού -σκύβαλα. Τα τελευταία  τα έδιναν στις κότες ( μπορεί να περιείχαν και πετρούλες από το χάραγμα της μυλόπετρας). Στο σπίτι κοσκίνιζαν το αλεύρι από τα πίτουρα. Με το  άσπρο αλεύρι(φ-ρίνα χάσκα) έφτιαχναν το ψωμί. Μάλιστα, επειδή κριτήριο ομορφιάς ήταν το λευκό δέρμα, την όμορφη κοπέλα την παρομοίαζαν  με «π΄-νι χάσκα»(ψωμί λευκό).Με τα πίτουρα έφτιαχναν το «σκαλόψωμο» που το έδιναν στα σκυλιά.

 

Ε. ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

1. Οι γονείς, όταν τα παιδιά ρωτούσαν πώς γεννιούνται τα παιδιά, τους έλεγαν  στα βλάχικα "τσούκλι έσου ντι του καρούτι (τα μωρά βγαίνουν από το Καρούτι).

2. Το νερό μπαίνοντας στο Καρούτι έκανε πολύ θόρυβο και οι μεγάλοι  φοβέριζαν τα παιδιά λέγοντάς τους « βα τι μπάγκου του καρούτι» (θα σε βάλω στο καρούτι)

3. Ποίημα για το «κουλάκου»( κουλούρι  που έψηναν οι μυλωνάδες στο τζάκι του μύλου), που το λέγαμε ακόμα στη δεκαετία του 1980.  

  «Ές Γιουλίκω πρι βουλουάγκα,               Βγες Γιουλίκα στην ανοιχτωσιά

    Γίνι Κουλούσι ντι λα μουάρα                έρχεται ο Κουλούσης από τον μύλο

    Κου κουλάκλου σουν του σουάρα.»      Με το κουλούρι παραμάσχαλα.[19]

4.Τις όμορφες κοπέλες τις αποκαλούσαν  στα βλάχικα «π΄-νι χάσκα» (λευκό ψωμί), το οποίο γινόταν με «φ-ρίνα χάσκα» (αλεύρι χωρίς πίτουρα).

5.Αν κάποιος κατουρούσε το στρώμα έλεγαν «ου αντράς ζουργιό»(το έκανες ζουργιό)

6.Στο χωριό πίστευαν πως αν έπαιρνες βακουφικό μύλο θα σε βρει μεγάλη συμφορά.

 

7. ΛΑ'Ι'ΚΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ (Καρανίκα Σοφία)

 ''Ιαρά σ- νου ιαρά'' (Ήταν και δεν ήταν)

Μια φορά κι έναν καιρό όλοι βασιλιάδες του τόπου διασκέδαζαν σε ένα συμπόσιο. Όλοι έλεγαν για τις γυναίκες τους και ένας καυχήθηκε

 -Μόνο τη δικιά μου δεν γνωρίζετε!

Οι άλλοι αποφάσισαν να το καταφέρουν. Κοντά στο παλάτι σε μία καλύβα ζούσε μια γριά που η βασίλισσα τη φρόντιζε. Την πιάνουν, της δίνουν λίρες και της είπαν να πει ψέματα πως πηγαίνει ταξίδι και να της φυλάξει τον μπαούλο με τα πράγματα στο παλάτι. Μέσα έβαλαν έναν σπιούνο. Παίρνει η βασίλισσα το μπαούλο, το βάζει στο λουτρό  και το βράδυ πηγαίνει να πλύνει το παιδί, ανοίγει η χρυσή ζώνη, την παίρνει  ο σπιούνος και το άλλο βράδυ τη δείχνουν στο βασιλιά.

Ο βασιλιάς θυμωμένος πήγε στο σπίτι.

-Γιατί άργησες πάλι ; λέει η βασίλισσα.

 -Από τη χαρά μου μέθυσα,  επειδή ο αδερφός μου παντρεύει το παιδί και πρέπει να πάμε στο γάμο.

 -Πού θα πάμε βραδιάτικα ;

-Θα πάρουμε ένα σκοινί και ένα τσεκούρι για τους κλέφτες.

   Πήραν το μονοπάτι και έφτασαν σε ένα δάσος μεγάλο. Ο βασιλιάς είπε ψέματα

-Έχασα τον δρόμο και θα πάω να δω λίγο πιο πέρα τι γίνεται.

Ο βασιλιάς, δήθεν για να μην την αρπάξει κανείς,  έδεσε  την βασίλισσα από το δέντρο και της υποσχέθηκε πως  θα γυρίσει πριν να γίνει κάτι κακό.

Όμως ξαφνικά βγάζει μαχαίρι και χωρίς να κοιτάει τη χτυπάει.

Από τη στεναχώρια του δε  γύρισε να δει, αν πέθανε η βασίλισσα, και έφυγε. Όμως η βασίλισσα έζησε και όλο το βράδυ έμεινε δεμένη.

Το βράδυ τα τριβόλια βγήκαν στην περιοχή και συζητούσαν μεταξύ τους.

Το πρώτο τριβόλι είπε:

  -Σήμερα γύρισα αριστερά τη χελιδόνα στον μύλο και χάλασε.

-Και γιατί δεν την γύριζες δεξιά μετά για να τη φτιάξεις; του είπε ο άλλος.

- ΄Αμα έκανα έτσι δε  θα το ευχαριστιόμουνα.

-Αν είναι έτσι, καλά τον έκανες, είπε ο αρχηγός.

Τότε το δεύτερο τριβόλι είπε:

 -Σήμερα έσπασα ένα πόδι από μουλάρι  κυρατζίδικο  είπε ο άλλος.

-Και δεν τoν έβαζες δύο σανίδες και να φτιάξει το πόδι;

- ΄Αμα έκανα έτσι, δεν θα το ευχαριστιόμουνα.

-Καλά τον έκανες τότε, είπε ο αρχηγός.

 Τότε το τρίτο τριβόλι είπε:

-Σήμερα το κορίτσι του βασιλιά εκεί που ζεσταινόταν στο μαγκάλι χτυπάω μία με την ουρά και τυφλώθηκε από τις στάχτες.

 Και είπε ο άλλος:

-Και γιατί δεν την πήγαινες στη βρύση να πλυθεί τρεις φορές να γιατρευτεί;

 -Γιατί έτσι δεν θα το ευχαριστιόμουνα.

-Καλά την έκανες τότες.

Η βασίλισσα τα έβαλε στο μυαλό  και, όταν ξημέρωσε, τη βλέπει ένας βοσκός.

 -Πού βρέθηκες εδώ ντυμένη βασίλισσα;

 -Θα με δώσεις τα ρούχα σου να τα φορέσω;

 -Εγώ δεν τα δίνω.

 -Θα με τα δώσεις, έτσι να ζήσεις,  κι ένα παγούρι μαζί να πάω στη βρύση να πάρω λίγο νερό.

 Έτσι λοιπόν έγινε  και η βασίλισσα  ξεκίνησε και έφτασε στον μύλο.

-Γιατρός, γιατρεύω, φώναζε. Τι πάθατε;

 -Χάλασε ο μύλος.

-Τι να ξέρει ο παλιοπαππούς ; είπαν οι μηχανικοί.

Η βασίλισσα γύρισε τη χελιδόνα δεξιά και απόρησαν όλοι οι μηχανικοί.

-Με τι να το ξεπληρώσω;

 -Τίποτα δε θέλω.

Μετά πήγε σ ’αυτόν  που έσπασε το μουλάρι του  το πόδι.

-Γιατρός,γιατρεύω.

Κανένας δεν μπορούσε να κάνει το μουλάρι.

Το αφεντικό είπε:

 -Αφού περάσαν τόσοι, ας περάσει και αυτός.

-Δος μου δυο ξυλάκια, είπε και το έκανε καλά.

_Με τι να το ξεπληρώσω;

-Τίποτα δε θέλω.

Μετά πήγε στην κόρη του βασιλιά.

-Γιατρός γιατρεύω και έδωσε  στο κορίτσι να πιει νερό τρεις φορές  από τη βρύση που είχε πει το τριβόλι.

-Με τι να το ξεπληρώσω;

-Θέλω να με πας στο παλάτι, να μείνω το βράδυ.

Έτσι κι έγινε. Βρήκε το  μπαούλο που είχε κρυφτεί ο σπιούνος,  το φανέρωσε  μπροστά στον βασιλιά και αμέσως κατάλαβε την αδικία.

Και έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα! 

 

 

 

ΣΤ. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Γαζέτης  Γ. Ιωάννης, Το Λιβάδι, ο Καλόγερος, το Μαρούλι, το Νεοχώρι και ο Τριαντάφυλλος στα οθωμανικά κατάστιχα (1466-1570),Κατερίνη 2021.

2. Γκανάτσιος Ανδρέας, ΘΕΣΣΑΛΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 76,78,82,86,87.

3.Γκούμας Eλευθέριος, Λιβάδι-Γεωγραφική, ιστορική, λαογραφική επισκόπησις, Λιβάδι 1973.

4.Γουργιώτη Λένα –  Μητροφάνης Γιώργος, Θεσσαλία,Σιτάρι-Αλεύρι-Ψωμί, Παράδοση και εκσυγχρονισμός, Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας 1999.

5. Δαλαμπύρας Στέφανος, Θ.ΗΜ. 34, 38, 40, 41, 42.

6.Εμμανουήλ Νικηφόρος, Προς ένα συντακτικό του προβιομηχανικού τοπίου, το παράδειγμα των Κρητικών μύλων, Ερευνητική διπλωματική εργασία,2020.

7.Καζάκης Φοίβος, Θ.ΗΜ. 41.

8.Εφημ. Καθημερινή, ένθετο Επτά ημέρες, Ελληνικοί νερόμυλοι.

   Αν. Βαλαβανίδου, Στα ποτάμια της Μακεδονίας.

   Στ. Νομικός, Η υδροκίνηση στην προβιομηχανική Ελλάδα.

9.Καπέτης Ευριπίδης, Καταγραφές, Εξωραϊστικός Σύλλογος Λιβαδίου, 2020.

10.Καραΐσκος Νίκος ,Εφημερίδα «ΛΙΒΑΔΙ ΟΛΥΜΠΟΥ», Άρθρο «Μύλοι και Μυλωνάδες», Φύλλο 88,Οκτ.1980).

11.Κayapinar Lenent, Θ.HM. 75, 77.

12.Ρούσκας Γιώργος, Μυλοτόπια, μύλοι και μυλωνάδες,Αθήναι1999.

13.Σπανός  Κ. Βασίλης, Θ.ΗΜ. 25, 74.

14.Σπανός Κώστας, Θ.ΗΜ. 75.

15.Weigand Gustav, Θ.ΗΜ. 75.


[1] Β. Σπανός, Το Λιβάδι Ολύμπου, Θ.ΗΜ. 25. 

[2] Ελ. Γκούμας, Λιβάδι-Γεωγραφική, ιστορική, λαογραφική επισκόπησις, σ. 14-17,131

[3] Ιωάννης Γ. Γαζέτης, Το Λιβάδι, ο Καλόγερος, το Μαρούλι, το Νεοχώρι και ο Τριαντάφυλλος στα οθωμανικά κατάστιχα (1466-1570), Κατερίνη 2021,σ.75. 

[4] Για το 1485, Ι. Γαζέτης βλ.ό.π. / 1506, Ι. Γαζέτης /1521, Ι. Γαζέτης,  Β. Σπανός,    Θ.ΗΜ.74, σ.3,  /1570 ,Ι. Γαζέτης , L.Κayapinar, Θ.HM. 77, σ.49.

 

[5]  K. Σπανός, Θ.ΗΜ. 75

[6] Γ. Ρούσκας, Μυλοτόπια, μύλοι και μυλωνάδες, σελ.25

 Εφημ. Καθημερινή, ένθετο Επτά ημέρες, Ελληνικοί νερόμυλοι.

 Αν. Βαλαβανίδου, Στα ποτάμια της Μακεδονίας, σ.8 Στ. Νομικός, Η υδροκίνηση στην προβιομηχανική Ελλάδα, σελ.25

Εμμ.Νικηφόρος, Προς ένα συντακτικό του προβιομηχανικού τοπίου, το παράδειγμα των Κρητικών μύλων,σελ.37,44

 

[7] Ανδρ. Γκανάτσιος, ΘΗΜ 76,78,82,86,87, Στ. Δαλαμπύρας, ΘΗΜ 34, 38, 40, 41, 42,   Φ. Καζάκης, ΘΗΜ 41.

[8]   Ελ. Γκούμας ό.π.,σ.125-132

[9]  Gustav Weigand, Ταξίδι στο Βλαχολίβαδο της Ελασσόνας 1888, Θ.ΗΜ. 75.

[10] Λ. Γουργιώτη – Γ. Μητροφάνης, Θεσσαλία/Σιτάρι-Αλεύρι-Ψωμί, Παράδοση και εκσυγχρονισμός, σ.140.

[11] Ευριπίδης Καπέτης, Καταγραφές, Εξωραϊστικός Σύλλογος Λιβαδίου 2020, σ.268

[12] Νίκος Καραΐσκος, «Μύλοι και Μυλωνάδες», Λιβάδι Ολύμπου, φ. 88 (Λιβάδι 1980),

 Λ. Γουργιώτη – Γ. Μητροφάνης, ό. π., σ. 51-58.

[13] βλ. Καπέτης Ευριπίδης ό.π.

[14] βλ. Καραΐσκος Ν., ό.π.

 

[15] Απόσπασμα από το άρθρο «Μύλοι και Μυλωνάδες», ΚΑΡΑΊ΄ΣΚΟΣ ΝΙΚΟΣ, ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ «ΛΙΒΑΔΙ ΟΛΥΜΠΟΥ», Φύλλο 88, Οκτ.1980

[16] Γουργιώτη-Μητροφάνης, ό.π.,σελ.51-58

[17] Καπέτης Ευριπίδης, Καταγραφές, σελ.268-270

[18] Καραΐσκος Ν., εφημερίδα Λιβάδι Ολύμπου, Άρθρο «Μύλοι και Μυλωνάδες», Φύλλο 88, Οκτ.1980

[19] Καπέτης Ευριπίδης, ό.π.

tag